معرفی تحلیلی کتاب علامه مجلسی

بِحارُ الاْنْوار، مشهورترین‌، مهم‌ ترین‌ و مفصل‌ترین‌ اثر علمى‌ محمد باقر مجلسى‌ (1037-1110 یا 1111ق‌/1628- 1698 یا 1699م‌) که‌ مجموعه‌ای‌ گسترده‌ از احادیث‌ امامیه‌ است‌ و گاه‌ «دائره‌ی المعارف‌ بزرگ‌ احادیث‌ شیعه‌» لقب‌ گرفته‌ است‌.

نام‌ کامل‌ این‌ اثر "بحارُ الانوارِ الجامعه‌ی لِدُّرَرِ اخبارِ ائمه‌ی الاطهار علیه السلام" است‌. عزم‌ مؤلف‌ بر نگاشتن‌ این‌ کتاب‌ از 1070 ق‌/1660م‌، پس‌ از نگارش‌ کتاب‌ فهرس‌ مصنفات‌ الاصحاب‌ جزم‌ شده‌ است‌ و اولین‌ تاریخ‌ ثبت‌ شده‌ در خود کتاب‌ 1072ق‌ است‌ (نک: 103/255) و سواد نامه‌ی آن‌ در 1104 یا 1106ق‌ به‌ پایان‌ رسیده‌ است‌، هر چند پاک‌ نویس‌ کتاب‌ تا پس‌ از فوت‌ مؤلف‌ و توسط شاگردان‌ او همچنان‌ ادامه‌ داشته‌ است‌ (امین‌، 9/183؛ مشار، 2/25- 26؛ المعجم‌ ...، 1/102).

شروع‌ کار تألیف‌ "بحار الانوار" در زمان‌ شاه‌سلیمان‌ اول‌ صفوی‌ (سل 1077- 1105ق‌) بود و اتمام‌ کار به‌ دوره‌ی سلطنت‌ شاه‌ سلطان‌ حسین‌ اول‌ (سل (1105- 1135 بر مى‌گردد. این‌ در حالى‌ است‌ که‌ مجلسى‌ در 1089ق‌/1678م ‌از طرف‌ شاه‌ سلیمان‌ به‌ شیخ‌الاسلامى‌ منصوب‌ شد (برای‌ آشنایى‌ با شرح‌ وظایف‌ و اختیارات‌ منصب‌ شیخ‌ الاسلامى‌، نک: مارچنکوفسکى‌، 328-329) و پس‌ از مرگ‌ وی‌، شاه‌ سلطان‌ حسین‌ نیز وی‌ را در این‌ سمت‌ ابقا کرد (بحرانى‌، 55).

پس‌ از ورود محقق‌ کرکى‌ در 6ق‌/1510م‌ به‌ ایران‌ و ایجاد بستر تشکیل‌ حکومتى‌ شیعى‌، زمینه‌ای‌ نیز برای‌ رویکرد اخباری‌ ایجاد شد که‌ زیر بنای‌ آن‌ توسط ابن‌ ابى‌ جمهور احسایى‌ (زنده‌ در 4ق‌) در رساله‌ای‌ با عنوان‌ "العمل‌ باخبار اصحابنا" به‌ وجود آمده‌ بود و توسط میرزا احمدبن‌ على‌ استرابادی‌ (د 1208ق‌) و محمد امین‌ استرابادی‌ (د1036ق‌) ادامه‌ یافت‌ (نک: ه د، 7/160). این‌ فضا تا نگارش‌ "الفوائد الحائریه"‌ توسط محمدباقر بهبهانى‌ در 1208ق‌ در "رد الفوائد المدنیه"‌ محمد امین‌ استرابادی‌، همچنان‌ جو چیره‌ بر تفکر شیعى‌ دوران‌ خویش‌ بوده‌ است‌ و این‌ حکایت‌ از آن‌ دارد که‌ شرایط حاکم‌ بر حوزه‌های‌ دینى‌ آن‌ زمان‌ نگارش‌ احادیث‌ را مى‌پسندیده‌، و فیض‌ کاشانى‌ و حر عاملى‌ در همین‌ فضا اقدام‌ به‌ تدوین‌ مجموعه‌های‌ حدیثى‌ شیعه‌ نموده‌اند. مجلسى‌ نیز که‌ خود گرایش‌ هر چند معتدل‌ اخباری‌ داشت‌ (مهاجر،151، بب؛ ملکى‌، 261 بب )، به‌ نگارش‌ بحار الانوار پرداخت‌. چنانکه‌ وی‌ در جواب‌ سؤالى‌ که‌ از او درباره‌ی حکما، فلاسفه‌، مجتهدین‌ و اخباریون‌ و فقها و صوفیه‌ شده‌ است‌، استفاده‌ی عقل‌ را برای‌ فهم‌ احادیث‌، آن‌ هم‌ به‌ شیوه‌ی حکما جایز نمى‌داند و خود را اخباری‌ دور از افراط و تفریط در تقلید محض‌ به‌ عنوان‌ درایت‌، یا اجتهاد آزاد بر اساس‌ گرایشهای‌ عقلى‌ معرفى‌ مى‌کند (نک: زین‌ العابدین‌ شیروانى‌، 618 -621).

بِحارُ الاْنْوار، مشهورترین‌، مهم‌ ترین‌ و مفصل‌ترین‌ اثر علمى‌ محمد باقر مجلسى‌ که‌ مجموعه‌ای‌ گسترده‌ از احادیث‌ امامیه‌ است‌ و گاه‌ «دائره‌ی المعارف‌ بزرگ‌ احادیث‌ شیعه‌» لقب‌ گرفته‌ است‌

مؤلف‌ در مقدمه‌ی کتاب‌، عنوان‌ مى‌کند که‌ پس‌ از آشنایى‌ و تفحص‌ در علوم‌ دیگر به‌ این‌ نتیجه‌ رسیده‌ که‌ راهى‌ برای‌ علم‌ جز در کتاب‌ الهى‌ و اخبار ائمه‌ی طاهرین‌ (ع‌) وجود ندارد و راههای‌ دیگر را هر چند بى‌بهره‌ نمى‌داند، اما دور افتاده‌ از مسیر معرفى‌ مى‌کند (1/2، 3). مؤلف‌ در جای‌ دیگر این‌ اثر، گرایش‌ اخباری‌ خود را نشان‌ مى‌دهد و حتى‌ با مسائل‌ و شبهات‌ عقلى‌ مطرح‌ شده‌، به‌ شیوه‌ی روایى‌ برخورد مى‌کند (2/314، 3/234، 11/259، 67/254) و جایى‌ به‌ صراحت‌ نظر اخباریان‌ را بهترین‌ نظر در بحث‌ بیان‌ کرده‌ است‌ و ترک‌ مسأله‌ای‌ غامض‌ را به‌ دلیل‌ عجز عقول‌ بر احاطه‌ به‌ عمق‌ آن‌، اولى‌ مى‌داند ( 5/260؛ برای‌ نمونه‌هایى‌ دیگر، نک: المعجم‌، 1/84 – 86).

اما آنچه‌ مجلسى‌ به‌ عنوان‌ انگیزه‌ی شخصى‌ بیان‌ مى‌کند، حفظ آثار گذشتگان‌ و جلوگیری‌ از نابودی‌ آنهاست‌، متونى‌ که‌ به‌ واسطه‌ی غرض‌ ورزی‌ فاسدان‌، بى‌توجهى‌ جاهلان‌، استیلای‌ سلاطین‌ گمراه‌ و مخالف‌ با اهل‌ بیت‌ (ع‌)، رواج‌ علوم‌ باطل‌ و نیز کم‌اعتنایى‌ به‌ احادیث‌، در حال‌ از بین‌ رفتن‌ بوده‌، و جامعه‌ی آن‌ روز برای‌ هدایت‌ و استفاده‌ به‌ آنها نیازی‌ مبرم‌ داشته‌ است‌ (1/3-4).

روش‌ کار مجلسى‌ هر چند به‌ نظر مى‌رسد نوعى‌ برداشت‌ از کارهای‌ گذشته‌ نیز باشد، اما ابتکارات‌ شخصى‌ نیز دارد. او ابتدا عناوین‌ مجلدات‌ کتاب‌ خود را انتخاب‌ مى‌کرد و سپس‌ برای‌ هر عنوان‌ بابهایى‌ مى‌گشود. در ذیل‌ هر باب‌ پیش‌ از هر چیز آیات‌ قرآنى‌ متناسب‌ آن‌ را فهرست‌ مى‌کرد که‌ این‌ کار او بسیار به‌ کار "الوافى‌" فیض‌ کاشانى‌ نزدیک‌ است‌. آنگاه‌ برای‌ هر آیه‌، تفسیری‌ مناسب‌ با استفاده‌ از نظرات‌ مفسران‌ و توضیحات‌ خود مى‌نگاشت‌؛ این‌ کار را از جلد 5 به‌ صورت‌ جدی‌ آغاز کرده‌، و در جزء 7 و 9 به‌ مناسبت‌ بحث‌ توحید و صفات‌ الهى‌ به‌ اوج‌ خود رسانده‌ است‌ (7/67 - 98، 8/2-173 ).

در مرحله‌ی بعدی‌، روایات‌ متناسب‌ با هر باب‌ را در ذیل‌ عنوان‌ گنجانده‌، و سندهای‌ آن‌ را نیز با رعایت‌ اختصار نقل‌ کرده‌ است‌. هدف‌ او از این‌ اختصار جلوگیری‌ از پرکردن‌ و افزودن‌ حجم‌ ابواب‌ یا مزین‌ کردن‌ کتاب‌ است‌، اما آنها را به‌ کلى‌ حذف‌ نکرده‌ است‌ تا تحلیل‌ سند ناممکن‌ شود (1/48). آنگاه‌ توضیحات‌ و شرح‌ خود را بر روایات‌ نگاشته‌، و در این‌ قسمت‌ از نظرات‌ دیگر صاحب‌ نظران‌ نیز یاری‌ گرفته‌، و به‌ نقل‌ و گاه‌ نقد اقوال‌ آنان‌ پرداخته‌ است‌. وی‌ در انتخاب‌ روایات‌، اساس‌ کار را بر تناسب‌ کل‌ یا جزء روایت‌ با عنوان‌ باب‌ قرار داده‌ است‌ و البته‌ آنجا که‌ روایت‌ را تقطیع‌ کرده‌، وعده‌ی آوردن‌ متن‌ کامل‌ آن‌ را در جای‌ دیگر داده‌ است‌ (مثلاً 6/54، 118، 152). این‌ توضیحات‌ او در 10 جلد آخر کتاب‌ دیده‌ نمى‌شود؛ زیرا 10 جلد آخر توسط شاگردش‌ میرزا عبدالله‌ افندی‌، یا به‌ قولى‌ توسط میر محمد صالح‌ حسینى‌ پاک‌ نویس‌ شد و از سوادنامه‌ به‌ بیاض‌ آمد، برای‌ اینکه‌ عمر مجلسى‌ به‌ انجام‌ این‌ کار کفاف‌ نداده‌ بود؛ هر چند برخى‌ نیز این‌ نظر تاریخى‌ را نپذیرفته‌اند (همو، 1/4، 5؛ بحرانى‌، 57؛ تنکابنى‌، 208، 209؛ المعجم‌، 1/75، 76).

جایگاه‌ خاص‌ بحار الانوار در فرهنگ‌ تشیع‌، بالاخص‌ حوزه‌ی ایرانى‌ آن‌ باعث‌ شده‌ که‌ کارهای‌ فراوانى‌ چه‌ به‌ فارسى‌ و چه‌ به‌ عربى‌ درباره‌ی آن‌ صورت‌ گیرد

وی‌ برای‌ اجرای‌ چنین‌ کار عظیمى‌ از همکاران‌ و شاگردان‌ بسیاری‌ کمک‌ گرفته‌ که‌ در برخى‌ منابع‌ شمار آنها را بالغ‌ بر هزار نفر دانسته‌اند (قمى‌، الکنى‌...، 3/147) و کسانى‌ چون‌ میرزا عبدالله‌ افندی‌، میرمحمد صالح‌ حسینى‌، ملا ذوالفقار، ملا محمد رضا، عبدالله‌ بن‌ نورالدین‌ بحرینى‌، نعمت‌ الله‌جزایری‌ و آمنه‌خاتون‌ خواهرش‌ را جزو همکاران‌ وی‌ شمرده‌اند ( المعجم‌،1/98، 99 ).

کار گروهى‌ او که‌ از ابتکارات‌ تألیف‌ به‌ حساب‌ مى‌آید، شباهتى‌ نیز به‌ کار نگارش‌ دائره‌ی المعارف‌ فلسفى‌ توسط گروه‌ اخوان‌ الصفا دارد (سبحانى‌، 360)؛ با این‌ تفاوت‌ که‌ وی‌ تسلط کامل‌ و یک‌ تنه‌ بر همه‌ی مراحل‌ کار داشت‌ و شاگردانش‌ فقط به‌ جمع‌آوری‌ و نگارش‌ آیات‌ و احادیث‌، ذیل‌ عنوانهای‌ طراحى‌ شده‌ توسط خود او مى‌پرداختند و کلیه‌ی گزینشها از متن‌، سند،... و همچنین‌ تنظیم‌ توسط خود وی‌ صورت‌ مى‌گرفته‌ است‌ ( المعجم‌،1/7، 8).

ابتکارات‌ تألیف‌ بحار الانوار به‌ همین‌ اندازه‌ محدود نمى‌شود؛ نوعى‌ تفسیر موضوعى‌ برای‌ قرآن‌ با بیش‌ از 0 موضوع‌ اصلى‌ و 400 موضوع‌ فرعى‌ و سبک‌ تبویب‌ آن‌ که‌ گونه‌ای‌ از فهرست‌ موضوعى‌ برای‌ احادیث‌ شیعى‌ است‌، نیز قابل‌ توجه‌ است‌ (سبحانى‌، 355-361؛ المعجم‌، 1/8؛ نیز نک: پاکتچى‌، 39- 48).

فهرست‌بندی‌ و تبویب‌ مجلسى‌ از نقاط قوت‌ و قابل‌ تأمل‌ در تألیف‌ بحار الانوار است‌؛ وی‌ در«فصل‌ رابع‌» مقدمه‌ی کتابش‌ (1/79-80)، فهرست‌ مجلدات‌ 25 گانه‌ی خود را عنوان‌ مى‌کند. این‌ فهرست‌ از لحاظ رده‌ بندی‌ و محتوای‌ عناوین‌ معرف‌ مناسبى‌ برای‌ کار اوست‌. خود مؤلف‌ عناوین‌ «العدل‌ و المعاد»، «ضبط تواریخ‌ انبیاء و ائمه‌ (ع‌)» و «السماء و العالم‌» را که‌ مشتمل‌ بر احوال‌ عناصر و موالید و ... است‌، از ابتکارات‌ منحصر به‌ فرد کتاب‌ خود که‌ پیشینیان‌ به‌ آن‌ نپرداخته‌اند، مى‌داند (1/5)

 

عنوانهای ‌کتب‌ 25 گانه‌ ‌:

1- کتاب ‌العقل‌والجهل‌؛  2- کتاب ‌التوحید و الصفات‌ و الاسماء الحسنى‌؛  3- کتاب‌ العدل‌ و المشیة و الارادة و القضاء و القدر؛  4- کتاب‌ الاحتجاجات‌ و المناظرات‌؛  5- کتاب‌ فى‌ احوال‌ الانبیاء و قصصهم‌؛  6- کتاب‌ فى‌ احوال‌ نبینا الاکرم‌ (ص‌) و احوال‌ جملة من‌ آبائه‌؛  7- کتاب‌ فى‌ مشترکات‌ احوال‌ الائمه‌ی(ع‌)؛  8- کتاب‌ فى‌الفتن‌ بعد النبى‌(ص‌)؛  9- کتاب‌ فى‌ احوال‌ امیرالمؤمنین‌ (ع‌) من‌ ولادته‌ الى‌شهادته‌؛      10- کتاب‌ فى‌ احوال‌ سیدة النساء(ع‌) و الامامین‌ الهمامین‌ الحسن‌ المجتبى‌(ع‌) و ابى‌ عبدالله‌ الحسین‌ (ع‌)؛  11- کتاب‌ فى‌ احوال‌ الائمة الاربعة بعد الحسین‌(ع‌)؛  12- کتاب‌ فى‌ احوال‌ الائمة الاربعة قبل‌ الحجة المنتظر (ع‌)؛  13- کتاب‌ فى‌ احوال‌ الحجة المنتظر(ع‌)؛  14- کتاب‌ فى‌ السماء و العالم‌؛  15- کتاب‌ فى‌ الایمان‌ و الکفر، که‌ در طرح‌ اولیه‌ی مجلسى‌، این‌ کتاب‌ شامل‌ 10بخش‌ در آداب‌ نیز بوده‌ است‌، اما در هنگام‌ تألیف‌ این‌ دو مبحث‌، جدا و به‌ کتاب‌ مستقل‌ تبدیل‌ شده‌ است‌ که‌ برخى‌ آن‌ را جلد 16 و برخى‌ کتاب‌ مستقلى‌ با عنوان‌ «کتاب‌ العشرة» دانسته‌اند، بى‌آنکه‌ در شمارش‌ کتاب‌ خللى‌ وارد آید (نک: نوری‌، 39-40؛ آقا بزرگ‌، 3/22)؛  16- کتاب‌ الزی‌ و التجمل‌ فى‌ الآداب‌ و السنن‌؛  17- کتاب‌ الروضة؛  18- کتاب‌ فى‌ الطهارة و الصلاة؛  19- کتاب‌ فى‌ فضائل‌ القرآن‌ و الذکر؛  20- کتاب‌ فى‌ الزکاة و الصدقة و الخمس‌ و الصوم‌؛  21- کتاب‌ فى‌ الحج‌ و العمرة، شامل‌ جهاد، امر به‌ معروف‌ و نهى‌ از منکر؛  22- کتاب‌ فى‌ المزار؛  23- کتاب‌ فى‌ العقود و الایقاعات‌؛  24- کتاب‌ فى‌ الاحکام‌ الشرعیة؛  25- کتاب‌ فى‌ الاجازات‌.

علاوه‌ بر حجم‌ قابل‌ ملاحظه‌ی روایات‌، انتخاب‌ موضوعات‌ متنوع‌ نیز، اهمیت‌ و ارزش‌ بحار الانوار را بالا برده‌ است‌، چنانکه‌ دیده‌ مى‌شود، مباحث‌ اعتقادات‌، احکام‌، جهان‌ غیب‌، اخلاق‌ و آداب‌ و حتى‌ طبیعیات‌ و علوم‌ طبیعى‌، تاریخ‌ و فرهنگ‌ شیعه‌ و ادبیات‌ عامیانه‌ی آن‌ و... از چشم‌ او دور نمانده‌ است‌. مؤلف‌ همچنین‌ در مباحث‌ فقهى‌، به‌ مسائلى‌ که‌ مردم‌ بدان‌ احتیاج‌ مستمر داشته‌اند و مورد پرسش‌ بوده‌، حجم‌ بیشتری‌ اختصاص‌ داده‌ است‌ (نک: 80/327، 82/231، 88/258) که‌ همه‌ی اینها شناخت‌ کافى‌ او از مقتضیات‌ عمومى‌ جامعه‌ را مى‌رساند.

مؤلف‌ در مقدمه‌ی کتاب‌، عنوان‌ مى‌کند که‌ پس‌ از آشنایى‌ و تفحص‌ در علوم‌ دیگر به‌ این‌ نتیجه‌ رسیده‌ که‌ راهى‌ برای‌ علم‌ جز در کتاب‌ الهى‌ و اخبار ائمه‌ی طاهرین‌ (ع‌) وجود ندارد و راههای‌ دیگر را هر چند بى‌بهره‌ نمى‌داند، اما دور افتاده‌ از مسیر معرفى‌ مى‌کند

تنوع‌ موضوعى‌ از سویى‌ و هدف‌ اصلى‌ مؤلف‌ برای‌ حفظ میراث‌ شیعه‌ از سویى‌ دیگر، او را واداشته‌ تا از منابع‌ بسیار و متنوعى‌ استفاده‌ کند که‌ به‌ یقین‌ از حیث‌ آمار کم‌نظیرترین‌ مجموعه‌ی حدیثى‌ تألیف‌ شده‌ است‌. بجز این‌ آمار، تنوع‌ فراوانى‌ هم‌ در موضوعات‌ منابع‌ دیده‌مى‌شود. هر چند منابع‌ او بیش‌ از همه‌ جنبه‌ی حدیثى‌ و فقهى‌ دارند، اما موضوعات‌ تفسیری‌، تاریخى‌، کلامى‌ و ادبى‌، لغت‌، سیاست‌ مدن‌، اخلاق‌ و حتى‌ علوم‌ طبیعى‌، پزشکى‌، نجوم‌ و ریاضى‌، جغرافیا و ... نیز در منابع‌ او یافت‌ مى‌شود. کوشش‌ فراوان‌ او برای‌ جمع‌ آوری‌ منابع‌ زبان‌زد شده‌ است‌. بنا به‌ روایتى‌ برای‌ به‌ دست‌ آوردن‌ کتاب‌ مدینه‌ی العلم‌ ابن‌ بابویه‌ که‌ تصور مى‌شد در یمن‌ وجود دارد، گروهى‌ را با هدایای‌ فراوان‌ به‌ سراغ‌ حاکم‌ آنجا مى‌فرستد تا کتاب‌ را به‌ دست‌ آورد (نوری‌، 33).

مؤلف‌ خود در آغاز کتاب‌ (1/6 -24) ابتدا منابع‌ شیعى‌ خود، بیش‌ از 387 اثر از 25 نویسنده‌ را معرفى‌ مى‌کند و سپس‌ به‌ سراغ‌ منابع‌ اهل‌ سنت‌ مى‌رود که‌ برای‌ حجت‌ آوردن‌ یا رد کردن‌ یا نقد کردن‌ یا تتمیم‌ فایده‌ و تأیید روایات‌ شیعى‌ مورد استفاده‌ قرار داده‌، و شمار آنها به‌ 85